پایان نامه شناخت صنایع‌دستی به‌کار رفته در معماری‌سنتی دوره‌ی قاجار شهرستان اردکان

پایان نامه رشته : هنر

گرایش :صنایع دستی 

عنوان :  شناخت صنایع‌دستی به‌کار رفته در معماری‌سنتی دوره‌ی قاجار شهرستان اردکان

وزارت علوم، تحقیقات، فن‌آوری

دانشگاه علم و هنر

دانشکده هنر و معماری

گروه صنایع‌دستی

پایان‌نامه جهت دریافت درجه‌ی کارشناسی ارشد

شناخت صنایع‌دستی به‌کار رفته در معماری‌سنتی دوره‌ی قاجار شهرستان اردکان

( با معرفی خانه‌ی تقدیری)

استاد راهنما:

نصرالله تسلیمی

استاد مشاور:

علی مروتی شریف‌آبادی

چکیده
از روزی که انسان به فکر ساخت محلی برای سکونت افتاد با توجه به اقلیم منطقه‌ای که در آن، بنا را برپا می‌کرد و فرهنگ خاص منطقه؛ تزئینات را هم در آن دخالت داد؛ از آن روز تاکنون فرهنگ و اقلیم بر تزئینات بناها تأثیر گذاشته است. صنایع‌دستی به کار رفته در خانه‌ی تقدیری شهرستان اردکان که از عهد قاجار به جا مانده از فرهنگ و اعتقادات مردم و تعصبات ملی و مذهبی زمان و اقلیم گرم و خشک و کویری منطقه، متأثر می‌باشد. صنایع‌دستی مورد نظر در این پژوهش شامل گره‌چینی و چلنگری است که این روزها در ورطه‌ی منسوخ شدن می‌باشد؛ معمار سنتی با بهره گرفتن از این صنایع دستی در بنا  به حفظ اعتقادات دینی و مذهبی و سازگاری با محیط کوشیده است. در این تحقیق به معرفی و شناساندن هر چه بیشتر این هنرهای سنتی و عناصر معماری منازل مسکونی عهد قاجار با تأکید بر خانه تقدیری پرداخته و با روش توصیفی- تحلیلی روش کار، ابزار، تولیدات و کارکرد این هنرها و کارکرد عناصر معماری را مورد بررسی قرار داده و ارتباط فرهنگ و اقلیم با هنرهای وابسته معماری‌سنتی را در آن جستجو کرده‌ایم.
کلید واژگان:
دوره‌ی قاجاریه، شهرستان اردکان، خانه‌ی تقدیری، صنایع‌دستی، معماری‌سنتی، گره‌چینی، چلنگری
فهرست مطالب
عنوان                                                                                                                     صفحه
مقدمه۱
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱ تعریف موضوع (تعریف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتایج تحقیق).۳
۱-۲ ضرورت انجام تحقیق۴
۱- ۳ سابقه تحقیق۴
۱-۴ سؤالات پژوهشی.۶
۱-۵ فرضیه۶
۱-۶ روش تحقیق۶
۱-۷ مراحل اجرای پروژه.۷
۱-۸ محدودیت‌های تحقیق۷
فصل دوم
ادبیات تحقیق.
۲-۱نگرشی بر معماری‌سنتی ایران.۹
۲-۱-۱ آرایه‌های معماری‌سنتی۱۱
۲-۱-۲ اصول معماری ایرانی و تأثیر آن بر آرایه‌های معماری سنتی۱۳

  • مردم‌واری۱۳

۲-۱-۲-۲پرهیز از بیهودگی .۱۴

  • نیارش۱۴

۲-۱-۲-۴ خودبستگی۱۵
۲-۱-۳ تأثیر عوامل اقلیمی بر معماری‌ و آرایه‌های معماری سنتی۱۵
۲-۲ درآمدی بر هنرهای سنتی ایران۱۷
۲-۲-۱ صنایع‌دستی۱۹
۲-۲-۱-۱ ویژگی‌های صنایع‌دستی .۱۹

  • ۲صنایع‌دستی از لحاظ روش و تکنیک تولید فرآورده‌های دستی۲۰

۲-۲-۱-۳ هنرهای دستی چوبی ایران ۲۱
۲-۲-۲ پنجره ۲۱
۲-۲-۲-۱ در پنجره ۲۲
۲-۲-۲-۲ پنجره ارسی .۲۳
۲-۲-۲-۳ روزن ۲۴
۲-۲-۳ کارکردهای پنجره ۲۵

  • تزئین بنا ۲۵
  • شباک.۲۵
  • جام‌خانه۲۶
  • منظر .۲۶
  • تهویه..۲۷
  • تأمین نور۲۷

۲-۲-۴ نقش پنجره در نمای ساختمان۳۲
۲-۲-۵ نقش هندسه در شکل‌گیری.پنجره‌ها ۳۲
۲-۳ مصالح به کار رفته در هنر‌های‌سنتی وابسته به معماری سنتی.۳۳
۲-۳-۱ چوب و دلایل کاربرد آن در گره‌چینی۳۳
۲-۳-۲ شیشه‌های رنگی در گره‌چینی .۳۴
۲-۳-۳ رنگ در معماری۳۵
۲-۳-۴ آهن در چلنگری.۳۵
۲-۳-۴-۱ آهن و چلنگری در قرآن.۳۶
۲-۳-۵ گچبری۳۷
۲-۳-۵-۱ انواع طاقچه‌های گچی۳۸
۲-۳-۵-۲ یزدی بندی بااستفاده از گچ ۳۹
فصل سوم
آشنایی با دوره قاجاریه و شهرستان اردکان
۳-۱ معرفی موقعیت تاریخی موضوع۴۱
۳-۱-۱ سلسله قاجار.۴۱
 ۳-۱-۲ جامعه قاجاری۴۱
۳-۱-۳ تربیت و اخلاق عمومی.۴۳
۳-۱-۴ هنر و معماری در دوره‌ی قاجاریه.۴۴
۳-۱-۳-۱ ویژگی‌های نقوش تزئینی هنر و معماری دوره‌ی قاجار.۴۹
۳-۲ موقعیت جغرافیایی موضوع.۵۳
۳-۲-۱ معرفی استان یزد۵۳
۳-۲-۱-۱-اطلاعات جغرافیایی استان یزد.۵۳
۳-۲-۱-۲-اطلاعات هواشناسی استان یزد۵۳
۳-۲-۱-۳-پیدایش و قدمت تاریخی استان یزد.۵۳
۳-۲-۱-۴-ویژگی‌های باستانی استان یزد.۵۴
۳-۲-۲-شهرستان اردکان.۵۴
۳-۲-۲-۱-وجه تسمیه‌ی اردکان..۵۴
۳-۲-۲-۲-اردکان در دوره‌ی قاجار .۵۵
۳-۲-۲-۳-وضعیت اقتصادی اردکان در عهد قاجار۵۵
۳-۲-۲-۴-معماری اردکان در عهد قاجار۵۶
۳-۲-۲-۵-وضعیت اجتماعی اردکان در عهد قاجار۵۶
۳-۲-۲-۶-وضعیت فرهنگی اردکان در عهد قاجار.۵۶
فصل چهارم
خانه‌تقدیری و تزئینات وابسته به معماری آن
۴-۱معرفی خانه‌ی تقدیری.۵۸
۴-۲ معرفی هنرهای سنتی وابسته به معماری خانه‌‌ی تقدیری .۶۱
۴-۲-۱- طاقچه‌های خانه‌ی تقدیری۶۱
۴-۲-۲-شمشیری‌ها ۶۲
۴-۲-۳-تزیینات آجری۶۳
۴-۲-۴-تزئینات بادگیرها۶۴
۴-۲-۵-تزیینات سنگی۶۵
۴-۲-۶-گره چینی و قواره‌بری.۶۵
۴-۲-۷-شباک ۶۷
۴-۲-۸-چلنگری ۶۷
۴-۲-۹-ابزار زنی چوب.۶۹
۴-۲-۱۰- تزئینات هشتی.۶۹
۴-۳-صنایع‌دستی شاخص خانه تقدیری۷۱
۴-۳-۱-چلنگری، (آهنگری سنتی) .۷۱
۴-۳-۱-۱ چلنگری در یزد۷۱
۴-۳-۱-۲-تولیدات چلنگری ۷۲
۴-۳-۱-۳-ابزارهای مورد استفاده۷۳
۴-۳-۱-۴- روش کار۷۹
۴-۳-۱-۵-نشان‌دار کردن.۷۹
۴-۳-۱-۶-دلایل منسوخ شدن هنر چلنگری۸۰
۴-۳-۱-۷-فورجینگ، چلنگری صنعتی۸۰
۴-۳-۲-گره‌سازی۸۱
۴-۳-۲-۱-تاریخچه گره‌سازی .۸۳
۴-۳-۲-۲-ابزارهای لازم برای ساخت گره‌چینی.۸۴
۴-۳-۲-۳- اتصالات گره‌چینی۸۵
۴-۳-۲-۴-مراحل ساخت گره‌چینی .۸۵
۴-۳-۳-هنر قواره بری.۸۶
۴-۳-۳-۱-ابزار و تجهیزات ۸۷
۴-۳-۳-۲-روش کار۸۷
فصل پنجم
نتیجه‌گیری و پینهادها
نتیجه‌گیری۸۹
پیشنهادات۹۱
منابع و مؤاخذ.۹۲
منبع تصاویر.۹۶
پیوست‌ها۹۷
مقدمه
معماری سنتی از دیر باز از فرهنگ و اقلیم متأثر بوده و این در حالی است که در مناطق مختلف ایران آب و هوا متغیر است و شهرستان اردکان با آب و هوایی گرم و خشک از معماری خاص اقلیم این منطقه برخوردار است و هنر‌های سنتی وابسته به معماری سنتی شهرستان، با تأثیری که از این اقلیم گرفته است؛ در پی فراهم آوردن شرایطی مناسب برای زندگی مطلوب‌تر است. همچنین فرهنگ هر منطقه بر معماری و هنرهای سنتی وابسته به آن تأثیر بسزایی دارد، که با تغیر فرهنگ و بخصوص اعتقادات مذهبی در هر دوره، معماری و هنرهای سنتی وابسته به آن نیز تغیرکرده و از آن تأثیر می‌پذیرد.
در فصل اول این پژوهش به کلیات تحقیق و در فصل دوم به تعریف و آشنایی با مبانی نظری تحقیق پرداخته و در پی آن در فصل سوم به آشنایی با موقعیت تاریخی موضوع که دوره‌ی قاجار است و به دلیل این‌که دوره‌ای اسلامی است و تا عصر حاضر فاصله‌ی چندان طولانی ندارد و همچنین از این دوره خانه‌های زیادی در شهرستان اردکان به جا مانده است برای بررسی در این پژوهش انتخاب گردید .
در همین فصل در ادامه به موقعیت جغرافیایی موضوع که شهرستان اردکان می‌باشد پرداخته و موقعیت اردکان در عهد قاجار  مورد بررسی قرار می‌گیرد.
شهرستان اردکان در استان یزد واقع شده، در تزئینات وابسته به معماری عهد قاجار گره‌چینی‌ها و قواره‌بری‌هایی با چوب انجام شده و با شیشه‌های رنگی مزین شده است. تا میزان عبور نور را به داخل بنا کنترل نماید و دید را کنترل نماید بدین صورت که ناظر از بیرون داخل حریم بنا را نمی‌تواند ببیند و این در صورتی است که افراد خانه بر کل خانه اشراف کامل داشتند و به خاطر وجود در- پنجره‌ها حتی می‌توانند به حالت نشسته نیز کل خانه را کنترل کنند. چلنگری یکی دیگر از این هنرها است که در این منطقه و در ردیف هنرهای وابسته به معماری شاهد آن هستیم. این هنرها در خانه تقدیری که یکی از منازل شاخص بازمانده از این عهد است قابل مشاهده می‌باشد که در فصل چهارم با تأکید بر خانه تقدیری به معرفی کامل این تزئینات پرداخته شده است.

۱-۱ تعریف موضوع (تعریف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتایج تحقیق)
معماری و تزیینات از دیر باز باهم پیوندی دیرینه داشتند و معماری خانه‌های عهد قاجار شهرستان اردکان، که خانه‌ی تقدیری شاخص‌ترین آن‌هاست؛ از این امر مستثنی نبوده و به وضوح تأثیر اقلیم بر تزئینات وابسته به معماری سنتی آن را شاهد هستیم. معماری شهرستان اردکان یزد با شرایط اقلیمی گرم و خشک دارای عناصر و فضاهایی است که ساکنین، برای سازگاری خود با اقلیم گرم و کویری آن ایجاد کرده‌اند.
 چلنگری شاخه‌ای از این هنر‌های سنتی است؛ که هنرمند صنعت‌گر با زدن ضربات چکش بر آهن تافته، محصولاتی مانند کوبه، چفت، پا چفت، حلقه‌های ریز و. را تولید می‌کند؛ که درفرم و نقوش آن‌ها تأثیرات فرهنگ قجری به وضوح مشاهده می‌شود.
گروهی دیگر از این تزئینات که شامل گره‌چینی، شیشه‌بری و قواره‌بری می‌باشد و محل اجرای آن‌ها پنج دری‌ها، پنجره‌ها و نورگیرهای بالای آن‌ها است. معماران سنتی با بهره گرفتن از این هنرها قدرت نور (و سایه) را در اختیار می‌گرفتند. بخصوص به این موضوع توجه داشتند که فضاهای کوچک را طوری روشن کنند که نور زیاد، به‌ویژه در محیط‌های گرم سبب بالا رفتن دمای محیط نشود؛ استفاده از شیشه‌های کوچک رنگی و چوب، با تزیینات خاص خود به عنوان مصالح ساختمانی در معماری قاجاریه این شهرستان، نشانه‌ی توجه معماران سنتی این دوره به شرایط اقلیمی است. با توجه به اصل پرهیز از بیهودگی در سبک معماری ایرانی؛ همه‌ی این هنرها دارای کاربرد‌هایی هستند و تنها به صرف تزئینات اجرا نشده‌اند.
فرهنگ دوره قاجاریه بر انتخاب و اجرای تزیینات وابسته به معماری سنتی این دوره از تاریخ، تأثیر فراوان داشت که در صنایع دستی وابسته به معماری باز مانده از این دوره به خوبی مشاهده می‌شود. این تأثیر در چلنگری، در شکل کوبه‌ها و در گره‌چینی در شیشه‌های رنگی و در پنجره‌های بلندی که حتی به حالت نشسته هم می‌توان محیط خانه را کنترل کرد، خود را نشان داده است.
در این پژوهش سعی بر شناخت و بررسی تأثیر اقلیم منطقه و فرهنگ جامعه‌ی قجری بر تزئینات وابسته به معماری دوره قاجاریه شهرستان اردکان با تأکید بر خانه‌ی تقدیری می‌باشد و در پایان این پژوهش به روش ساخت و اجرای صنایع‌دستی مذکور اشاره می‌شود. امید است با آشنا شدن هرچه بیشتر علاقه‌مندان به هنرهای سنتی، گامی در حفظ و احیای این هنرها برداشته شود.
۱-۲- ضرورت انجام تحقیق
ضرورت زیر سبب شد تا در پی بررسی‌های انجام شده، این پژوهش به انجام رسد:
 با توجه به شهرنشینی و مدرنیته شدن اکثریت مردم این روزها کم‌تر شاهد تلفیق صنایع‌دستی با معماری هستیم و شاخه‌هایی از صنایع‌دستی که زینت‌بخش معماری سنتی بوده است، امروزه در حال منسوخ شدن می‌باشد و این در صورتی است که فرهنگ اسلامی هنوز در میان مردم جایگاه خود را حفظ کرده است.
۱-۳ سابقه تحقیق
در پی بررسی‌های انجام شده در زمینه‌ی موضوع تحقیق، کتاب، مقاله و پایان‌نامه‌هایی موجود است که درباره‌ی این مقوله به بحث و بررسی نشسته‌اند. در این‌جا چند نمونه از این پژوهش‌ها معرفی شده است.
در زمینه مصنوعات چوبی ایران ، در مقاله‌ای به قلم مجید ساریخانی که در مجله‌ی شماره‌ی ۵۵ ماه هنر با عنوان «شیوه‌ی ساخت مصنوعات چوبی ایران در دوران اسلامی» به چاپ رسیده است درمورد در-پنجره‌های شیشه‌داری که به صورت مشبک در دوره‌ی قاجار ساخته می‌شد می‌خوانیم؛ ولی به معرفی انواع آن نپرداخته و اشاره‌ای به طرز ساخت و کارکرد آن در ساختمان و رابطه‌ی آن با فرهنگ آن دوره نکرده است.
دکتر محمد خزایی و دکتر قباد کیامهر در مقاله‌ای باعنوان «مفاهیم و بیان عددی در گره چینی دوره‌ی صفویه» به بررسی گره‌چینی ایرانی از این دیدگاه می‌پردازند (ماه هنر، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵).
در مقاله‌ای با عنوان «ارسی در معماری سنتی» از آسیه شفیع‌پور به معرفی ارسی‌ها پرداخته و از گره چینی و کاربرد و عملکرد آن صحبت می‌کند.
معصومه تهرانی در مقاله‌ی خود با عنوان «معرفی نورگیرهای گره‌چینی در معماری سنتی» به معرفی انواع و کارکرد پنجره‌ها به صورت کلی می‌پردازد و پنجره‌ها را از لحاظ نوع اقلیم و فرهنگ بررسی نکرده است و فقط به صورت کلی به معرفی پنجره‌ها می‌پردازد (رشد آموزش هنر، دوره‌ی پنجم/ شماره‌ی۱،۱۳۸۶).
«بررسی تطبیقی ارزش‌های ویژه گره چینی به کار رفته در خانه‌های قاجار تهران و صفویه اصفهان» پایان نامه ‌ی کارشناسی ارشد یاسر قاسمی که در سال ۱۳۸۷ و با موضوع هنر- صنایع‌دستی می‌باشد. در این پژوهش به شناخت ویژگی‌ها و ارزش‌های بصری، کمی و کیفی آثار گره پرداخته است.
پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد دانشجو :آرزو خانپور با عنوان «مطالعه تاثیر واردات شیشه بر تولیدات شیشه دوران قاجار» در سال ۱۳۹۰ به انتشار رسیده است که موضوع آن هنر؛ واردات شیشه است و این پژوهش به بررسی شیشه‌های وارداتی و تولید داخلی، به این هدف که چرا تلاش‌های ایران برای تبدیل کارگاه‌های شیشه‌گری سنتی به کارخانه‌های صنعتی ناموفق بوده است؛ می‌پردازد.
در تحقیقات انجام شده در زمینه چلنگری، مریم کیان در مقاله‌ای با عنوان «چلنگری در هنرهای سنتی» در کتاب ماه هنر خرداد و تیر ۱۳۸۱ درباره‌ی چیلان و چلنگری توضیح داده است. مریم کیان در این نوشتار به شرح تولیدات چلنگری و عملکرد آن ها پرداخته و در مورد عملکرد و ابزار و ادوات کار چلنگر توضیحی نداده است.
همچنین دانشجو سمیه خسروی، پایان نامه ‌ی کارشناسی ارشدی با عنوان «تحلیل مردم شناختی صنایع دستی چکشی شهرستان بروجرد (ورشوکاری، آهنگری، چلنگری)» را در سال ۱۳۸۷ ارائه نموده است که موضوع علوم انسانی-مردم شناسی دارد و به معرفی صنایع دستی چکشی شهرستان بروجرد، شامل ورشوسازی، آهنگری و چلنگری می‌پردازد.
در زمینه تزئینات معماری نیز موارد زیر به دست آمد.«مروری بر تزیینات معماری مسکونی ایران (قاجار و اوایل پهلوی)» پایان نامه ‌ای با موضوع هنر تزیینات معماری مسکونی از دانشجو : مهناز صفی صمغ آبادی است که همان‌طور که از عنوان آن بر‌ می‌آید به معرفی تزیینات معماری مسکونی ایران در ادوار قاجار و اوایل پهلوی می‌پردازد.
مجتبی یزدان پناه در پایان نامه ‌ای با موضوع هنر- پژوهش و توسعه (هنر) و عنوان «بررسی تزئینات در معماری با نگاهی به کاشی‌های هفت رنگ تصویری در کرمان» به بررسی کاشی‌های هفت رنگ تصویری که از اواخر دوران صفویه بر بناهای ایرانی نصب شده، و پیوند نقاشی ایرانی؛ خصوصا نقاشی قهوه خانه‌ای با این هنر اصیل ایرانی می‌پردازد.
با توجه به تحقیقات انجام شده در مورد معماری سنتی و هنرهای وابسته به آن، این نتیجه حاصل شد که در مورد تأثیر فرهنگ و اقلیم بر هنرها و معماری سنتی دوره‌ی قاجار در شهرستان اردکان که یکی از شهرستان‌های مهم استان یزد است و در ناحیه گرم و خشک و کویری واقع شده است پژوهشی انجام نشده است.
۱-۴ سؤالات پژوهشی
در این قسمت سؤالاتی که این پژوهش در پی پاسخ آن‌ها است چنین مطرح می‌شود:

  • آیا اعتقاد دینی مردم در عهد قاجار بر صنایع‌دستی به کار رفته درمعماری سنتی تأثیر گذاشته است؟
  • آیا اقلیم منطقه بر انتخاب صنایع‌دستی به کار رفته در معماری سنتی مؤثر بوده است؟
  • آیا صنایع‌دستی دوره قاجاریه بر معماری سنتی شهرستان اردکان تأثیر داشته است؟

تعداد صفحه : ۱۱۶
قیمت : ۱۴۷۰۰ تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        ****       [email protected]

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  *** ***

مطلب پیشنهادی
پایان نامه رشته :هنر گرایش :فرش (رنگرزی) عنوان :  بهینه سازی…
Cresta Posts Box by CP